Yerel yönetim uzmanı, Dr. Ali Mert Taşcıer’in “Neoliberalizm, Yerelleşme ve Türkiye” adlı çalışması Tekin Yayınevi’nden çıktı.
Ali Mert Taşcıer, “Neoliberalizm, Yerelleşme ve Türkiye" ile neoliberalizmin Türkiye’de ekonomik ve yönetsel açıdan nasıl geliştiğini anlattı. Taşcıer, Odatv’ye, Ocak ayında gündeme gelmesi beklenen yerel yönetimler yasa tasarısına ilişkin dikkat çeken bilgiler verdi.
Kayyumların kurumsallaşacağına vurgu yapan Taşcıer, özellikle büyükşehir belediyelerinin yetkilerinin kısıtlanarak merkezi hükümetin yetkilerinin artırılacağı uyarısında bulundu.
Bu durumun “yerel yönetimleri güçlendiriyoruz” sözleriyle açıklanacağını aktaran Taşcıer, özellikle birçok önemli belediyeyi kaybeden iktidarın bu hamleyi Ocak ayından itibaren gündeme taşıyacağını söyledi.
Yasa tasarısını doğrudan Mehmet Özhaseki’nin başında olduğu bir ekibin hazırladığını anlatan Taşcıer, “Tasarı Saray’da değil AKP’de hazırlanıyor. Politika kurulları ya da Saray bu aşamada dahil olmadı” ifadelerini kullandı.
Taşcıer, “Neoliberalizm, Yerelleşme ve Türkiye” kitabında ise gündemdeki tam da bu tartışmalar üzerinden neoliberal politikaların Türkiye üzerindeki etkilerini inceliyor.
Taşcıer, bu durumun nedeni olarak rant paylaşımını gösteriyor ve “Yerelde yaratılan rantın, belediyeler eliyle hem de iktidarın karşısındaki ittifakın belediyeleri eliyle (ilk icraatlar da göstermektedir ki) halkın lehine dağıtılması, merkezi iktidar tarafından istenen bir durum değil. O zaman yapılacak düzenlemeler, rantın ve rantı kontrol edecek yetki ve sorumlulukların da merkezileşmesi anlamına gelecektir” diyor.
İşte Dr. Ali Mert Taşcıer’in Odatv’ye verdiği yanıtlar:
- Kitabın konusu nasıl ortaya çıktı?
Yüksek lisansımı yönetim tarihi üzerine yapmış, merkezi yönetim yerel yönetim çatışmasını tarihi süreç ile ele almıştım. Doktora tezimi yazmadan önce beni iki konu çok etkiledi: İlki, TBMM İçişleri Komisyonu'nda görüşmeleri süren 6360 sayılı, yerel yönetim sistemini kökten değiştiren kanunun görüşmelerini takip etmiştim. Kanun ile kurulacak sistemin çok farklı boyutlarıyla ele alınması gerektiğini hissetmiştim. İkincisi ise literatürdeki yazanlarla uygulamanın farklılığıydı. Egemen yaklaşım diyor ki “neoliberalizm özgürlüktür, demokrasidir, yerelleşmeyi savunur.” İşin teorisi böyle yazıyor da gerçek öyle mi? Türkiye şu an neoliberal politikaların egemen olduğu ülkelerden biri. Peki, yerelleşiyor mu Türkiye? Hayır, aksine merkezileşiyor. İşte bunun üzerinden yola çıkarak doktora tezini ve ardından ona dayanarak kitabı yazmış oldum.
- Kitabın üç bölümden oluştuğunu görüyoruz. İlk bölümde neoliberalizm tarihçesiyle ve ayrıntılarıyla ele alınmış. Siz neoliberalizmi nasıl değerlendiriyorsunuz?
Sosyal bilimlerde yapılan çalışmalarda, işin ekonomik ve siyasi yönü ele alındığında mutlaka 1929, 1980 tarihlerindeki kırılmalar başat olarak yazılır. İster kitap olsun ister makale tüm yazılarda bu yıllara mutlaka atıf olur. Neoliberalizm nedir diye yanıtlamak çok kolay olmayabiliyor. Bu nedenle ben kitapta ne olmadığını da anlatmaya çalıştım. Öncelikle şunu belirtelim: Neoliberalizm ekonomi temelli bir yaklaşımdır. Böyle olunca da siyaset, hukuk, sanat gibi onlarca disipline doğrudan ya da dolaylı olarak etki ediyor. Kabaca bir çerçeve çizmek gerekirse: Liberalizmin gelişimini üç evrede inceleyecek olursak “bırakınız yapsınlar”cı klasik liberal anlayış genel olarak devlet müdahalesini en düşük düzeyde tutmak, serbest piyasayı egemen kılmak amacındaydı. 1929 Ekonomik Krizi sonrası düşen kâr oranlarını tekrar eski günlerine döndürmek için Keynesyen yaklaşım devleti piyasa meydanına davet etmişti. Buna müdahaleci liberalizm, sosyal liberalizm gibi isimler verenler var. 1970’lerin sonunda yaşanan Petrol Krizi ile liberalizm ana ilkeleriyle aslına rücu etmeye başladı. Yine devlet küçülsün, piyasa serbest olsun tekrarları başladı. Ama bunu diyen liberalizm her ne hikmetse hiç yanı başından güçlü devleti ayırmamıştır. Her zaman piyasaya müdahale amacıyla sopa olarak tutulmuştur. Hatta kârı yükseltme amacıyla her vahşi hale büründüğünde, biraz da imaj düzeltmek için “özgürlük, demokrasi, şeffaflık” gibi söylemleri sıklıkla kullanmıştır. Elbette bunları çok genelleyerek anlatıyorum. Kitapta her birini ayrıntıyla ele aldım. Özetle neoliberalizm ekonomik temelli bir yaklaşımdır ve doğrudan ya da dolaylı olarak pek çok alanda egemendir. Temel amacı sermaye hareketliliğinin sağlanması ve kâr oranlarının yükselmesidir. Pragmatik bir teori olarak da temel amacına ulaşmak için aslında diğer her şey araç olarak kullanılmaktadır. Teorisinde yazan serbest piyasa, serbest ticaret gibi. Ve kitabın temelini oluşturan yerelleşme gibi. Yani amaca giden yolda teorisinde yazan ilkelerin tam tersini uygulamada sorun görmemektedir.
- Temel savınız olan yerelde merkezileşme de neoliberalizmin çelişkisine mi dayanıyor?
Kesinlikle. Şöyle düşünelim. Liberal düşünürler, daha fazla yerelleşmenin doğru olduğunu savunuyor. Türkiye neoliberal politikaların egemen olduğu bir ülke. Peki, gidişat nasıl? Daha fazla merkezileşme. Çünkü amaç yerelleşmenin sağlanması değil. Yerelleşme amaçlara uygun bir yöntem olsaydı da o tercih edilirdi. Yalnız şunu gözden kaçırmamak lazım. Büyük anlatılar ilgi çekici olabiliyor. Günlük siyasi pratikler bu noktada belirleyici olabiliyor. Elbette bu pratikler geleneklerden beslendiği gibi, geleneğin pekişmesini de sağlıyor. Ama sonuç itibariyle günlük siyasi çıkarları bu konularda asla yabana atmamak lazım. 6360 Sayılı On Dört İlde Büyükşehir Belediyesi ve Yirmi Yedi İlçe
Kurulması ile Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde
Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun, 644 Sayılı Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname ve 6306 Sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun’u günlük siyasi kaygılara dayanan yanlarını da kenara atmadan incelemeye çalıştım. Özellikle 6360 sayılı kanun, Türkiye’de yerel yönetim sistemini kökten değiştirdiğini unutmayalım. Peki, yeni sistem nasıl bir biçime büründü? Büyükşehir belediye sayıları arttı, görece yetki ve sorumluluklar çoğaldı, biraz da merkezden aktarılan pay büyüdü. Ama işin ilginci, buradan çıkan sonuç yerelleşme olmadı. Güçlü büyükşehir belediye başkanı, ona eskisinden daha çok bağımlı ve aralarında sanki bir hiyerarşi varmış biçiminde ilçe belediyeleri. Vesayet sistemi değişti mi? Hayır. Gelir, yetki ve sorumluluğa göre mi arttı? Merkezden aktarılan kaynak yerine öz gelirlerin yaratılması teşvik edildi mi? Halkın denetimi, şeffaflık, hesap verilebilirlik konusunda sistemler kuruldu mu? Rant mekanizmalarının halkın lehine işleyeceği düzenlemelere imza atıldı mı? Tüm bu soruların yanıtı hayır. Üstelik güçlü büyükşehir belediye başkanları ya da Yatırım İzleme Koordinasyon Birlikleri (YİKOB) gibi merkezi yönetimin taşra teşkilatı görünümündeki yapılarla yerelde farklı bir odak noktası oluşturuldu. Yani bir nevi “yerelde merkezileşme” dediğimiz durum ortaya çıktı. Yine amaç yerelde oluşan ranta dönüktü. Hiç istenmeyen iki şey oldu. İlki, açılım sürecinde masanın devrilmesiyle Doğu ve Güneydoğu Anadolu’daki güçlü büyükşehir belediye başkanlarıyla yaratılmak istenen durumun tersine dönmesi ki bunu iktidar mantığıyla kayyumlar ve YİKOB’ların güçlendirilmesiyle çözmeye çalışıyorlar. İkincisi, 31 Mart seçimlerinde alınan sonuç.
- Aslında ben de seçimlere gelmek istiyordum. 31 Mart sonrası süreç ile savlarınız hangi noktalarda birleşiyor?
6360 sayılı kanunun, pratik siyaset sonucu istenmeyen yanlarından ilkinden kurtulmanın yolu olarak kayyumların ve YİKOB’lar dedik. Ancak, 31 Mart seçim sonuçları bu kadar kaba yöntemlerle tersine çevrilecek gibi değil. Küçük denemelerle sürecin tıkanması, çalışmaların aksatılması ya da sistem devamlılığının kilitlenmesi sağlansa da daha büyük bir şeye ihtiyaç var, o da kanuni düzenlemeler. Yerelde yaratılan rantın, belediyeler eliyle hem de iktidarın karşısındaki ittifakın belediyeleri eliyle (ilk icraatlar da göstermektedir ki) halkın lehine dağıtılması, merkezi iktidar tarafından istenen bir durum değil. O zaman yapılacak düzenlemeler, rantın ve rantı kontrol edecek yetki ve sorumlulukların da merkezileşmesi anlamına gelecektir.
- Bu durumda yakın zamanda bu düzenlemeler kaçınılmaz olacak.
Mutlaka. Yapılan açıklamalara göre Ocak 2020’de yerel yönetimlere dair bir kanuni düzenleme gelecek gibi. Tabi ki bu arada uygulamada tıkanıklıklar yaratmak ya da küçük düzenlemeler yapmaktan da geri durulmayacak gibi. İki kez seçim kazanan İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı Ekrem İmamoğlu’na kendisinin çalıştırılmayacağı, “topal ördek” benzetmeleri defalarca kez söylendi. Sonuç: Kanuni düzenlemeler öncesi eldeki olanaklarla uygulamaya başlandı. Hemen çok yakın bir örneği hatırlayalım. İstanbul Büyükşehir Belediyesi’ne ait milyarlarca liralık gayrimenkul, AKP'li belediye meclis üyelerinin oylarıyla yine AKP’li olan ilçe belediyelerine bedelsiz olarak verildi. Buralardaki yapılar artık büyükşehir belediyesinin değil. Geliri olan yerler de aynı biçimde. Yani İstanbul Büyükşehir Belediyesi’nin zararı pahasına işlem yapılıyor. Kaybeden kim? Halk. Ekrem İmamoğlu bir miktar oy kaybetsin diye yapılan bu siyasi girişimler, ağır etkiye neden olacaktır. Bunu sosyolojik çalışmalar da doğruluyor. Geçtiğimiz günlerde Bekir Ağırdır’ın bir ifadesi çok dikkatimi çekti. Özetle 30 yaş altı gençlerde tüm siyasi partilere ilginin giderek zayıfladığın söylemiş ve şunu eklemiş: “Gençler ulusal sorunlarda başarı ihtimalinin düşük olduğunu düşünüyor. Bu nedenle kendi hayatlarına dokunan yerel sorunlarla daha çok ilgileniyor.” Ulaşım, su, çöp gibi çeşitli yerel hizmetler bu kapsama sokulabilecek türden. Ve bir ekleme yapalım. Bahsi geçen kuşak sosyal medya ve kitle iletişim araçlarını aktif olarak kullanıyor. Ekrem İmamoğlu, Mansur Yavaş, Tunç Soyer gibi yeni nesil belediye başkanlarının ortak özelliği nedir? O gençlere ulaşabilecek araçları aktif kullanıyor olmalarıdır. Ya da tersine çevirirsek, Özlem Çerçioğlu, Yılmaz Büyükerşen gibi şu ana kadar kalıcı olmasının altında da hizmeti üretmesi ve bunu gençlere, kadınlara dokunur biçimde duyurması geliyor diyebiliriz. İşte hizmetlere uygulamada ket vurmaya çalışmak, gençlerin gözünden kaçmayacak niteliktedir. Yasal düzenlemelerle bunları kalıcı hale getirmek ise uzun vadede çözüm olmayacak, yerel yönetimlerin ve özellikle belediyelerin sorunlarını katlayacaktır.
- O zaman yerel yönetimlere dair taslakta ne gibi düzenlemeler olduğunu biliyor muyuz?
Yerel yönetimlerde köklü değişiklik yapan 6360 sayılı yasa henüz yeni sayılırken, düzenleme ihtiyacı nereden doğdu? Düşünülen düzenlemeler asıl ihtiyaçlara yanıt veriyor mu? Açıklamalara dayanacak olursak, son soruya olumlu yanıt veremeyiz. Herhangi bir sistem değişikliğine gidilmeyecekse açıklandığı kadarıyla bu düzenlemenin yerel yönetimlerin güçlenmesine hizmet etmesi beklenemez. 6360 sayılı kanunla birlikte ortaya çıkan sistemin ayrıntılarıyla ele alınması zaruridir. Yerel yönetimlere dair köklü değişiklik yapma ihtiyacı açıktır.
Şüphesiz taslağın tamamını görmeden bir şey söylemek doğru olmayacaktır. Ancak kamuoyuna yapılan açıklamalardan ve içeriden gelen bazı bilgilere dayanarak, Oda TV’ye özel bir şeyler söyleyebilirim. Öncelikle bunun işaret fişeği olan ve gözden kaçan bir olay vardı. Kamuoyunda çok tartışılmadı. Encümen tartışması. Unutulmasın ki mevcut belediye mevzuatı, iktidarın kendi çıkarttığı yasalardan oluşuyor. Buna rağmen Cumhurbaşkanı bizzat kendi encümeni tartışmaya açtı ve “Encümende atanmışlar mı hâkim olacak, seçilmişler mi? Tabii ki de seçilmişler. Geçmişte öyle diye buna böyle mi devam edecek? Yanlışın neresinden dönerse kârdır diyerek bu yanlışı düzeltmek lazım” dedi. İlk gelen tepkiler neydi: “Bugüne kadar neden aklınıza gelmedi, yasa çıkarılırken niye böyle derdiniz olmadı” biçimindeydi. Bir diğer nokta zaten encümende seçilmişlerle atanmışlar bir araya gelerek istişarede bulunur. Görevinin özelliği budur. Şimdi tutup “encümen demokratik değil” demek çok tutarlı değil ve teknik açıdan sıkıntılı. Halk, 23 Haziran İstanbul seçimlerinde de görüldüğü gibi, “kaybedince mi aklına geldi” diye soruyor.
Aldığımız bilgiler gösteriyor ki Boğaziçi ve çevresiyle ilgili yetkilerin İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanlığı bypass edilerek merkeze devredilmesi gibi düzenlemelerle karşı karşıya kalacağız. Özellikle yerel yönetimlerin kentsel planlamaya, dönüşüme dair yetkilerinde ellerinde kalanlar merkezi yönetime devredilecek. Doğrudan devir olmasa da bunlar üzerinde onama, kontrol gibi yeni tür vesayet yaratılacak. Bu doğru bir adım olmaz. Yine aldığımız bilgiler doğrultusunda, yapılması olası, ciddi biçimde dile getirilen bazı düzenlemelere karşı, uyarı görevini yerine getirmekte yarar var: Planlamada, büyük yatırımlarda, kentsel dönüşüm konusunda; teklik sağlamak, eşgüdümü kolaylaştırmak bahaneleriyle merkezileşme teşvik edilmemelidir. Plan bahanesiyle yerel yönetimlerin gücünü kırarak merkezin gücünü artıracak, yeni onay makam ve aşamaları yaratmamalıdır. Belediyelerin gelirlerini artıracağım gerekçesiyle özellikle belediyeler arasında mevcut olan farklı gelir kalemlerinde tasarrufa gidilmemelidir. İktidar tarafından “iki büyükşehir belediyesi arasında ciddi gelir farkının olduğu ve bunun dengelenmesi gerektiği” üzerinde duruluyor. Bu gibi düzensizlikler net kurallar konularak düzeltilebilir. Türkiye’de belediye gelirleri ve genel olarak yerel yönetim maliyesi, oldukça karmaşık bir yapıdadır. Nüfus, hizmet alanı, büyüklük gibi unsurlara göre yeni ve basit koşullar belirlenmelidir. İki belediye arasındaki fark bahanesiyle “keyfi” kaynak aktarma ve “yandaş belediyeyi kayırma” yöntemlerine başvurulmamalıdır. İlçe ve büyükşehir belediyeleri arasında yetki, görev ve gelir açısından iktidarın kendi yarattığı dengesizliği düzeltme bahanesiyle iktidar partisi belediyelerine orantısız destek zemini yaratılmamalıdır. Kayyum konusu “keyfilik sistemi” olmaktan çıkarılmalı, uluslararası kurallar paralelinde düzenlemeler yapılmalıdır. Yapılması düşünülen düzenlemelerin tersi olduğuna dair çeşitli bilgiler almaktayız. Umarım taslak aşamasında bunlardan vazgeçilir. Kimse unutmasın ki halka rağmen hiçbir şey olmuyor. Ekrem İmamoğlu’nun ikinci kez seçilmesinde bunu gördük.
Mert Taşçılar
Odatv.com
2 Aralık 2019
https://odatv.com/ali-mert-tascierden-odatvye-dikkat-ceken-aciklamalar-02121928.html
